Strona główna


Ostatnia aktualizacja tego działu: 19 XI 2006 r.


Wydział prewencji


         Nazwa, co prawda może być trochę "niewyraźna", gdyż w sumie wszystkie inne działy również (a może przede wszystkim?) są najlepszym z możliwych rodzajem prewencji, jednakże - wyjaśniam - tutaj koncentrować się będę na konkretnych zaleceniach, pomocnych przy najczęstszych problemach zdrowotnych. W wydziale tym nie mam zamiaru pisać o szkodliwości palenia, picia czy też narkotyzowania się. Jeśli ktoś o tym nie wie - jest po prostu idiotą, a jeśli wie i mimo to beztrosko to czyni, znaczy to, że nie lubi być zdrowym (a w sumie i żyć) i z pewnością nie zainteresują go treści niniejszej strony.

  1. 1. Mózg zużywa około 1/4 tlenu dostarczanego do organizmu przez układ oddechowy (co w sumie daje 20% tlenu rozprowadzanego po całym organizmie) - oraz 8 do 10 x więcej glukozy niż jakikolwiek inny narząd. Dlatego też do prawidłowej jego pracy oraz utrzymania go w zdrowiu (nie wspominając już o pełnym wykorzystaniu własnego potencjału umysłowego i utrzymaniu dobrego samopoczucia) niezbędne jest dobrze funkcjonujące krążenie, odpowiednia dieta i zdrowy styl życia [źródło: 7, 16, 18]. 
  2.        
  3. 2. Na żylaki, problemy z krążeniem (zimne stopy, ręce) oraz nadciśnieniem pomaga wspinanie się na palcach (mięśnie łydek pracując wymuszają obieg krwi i pomagają jej wspinać się żyłami z powrotem do serca), natomiast ich wystąpieniu (zwłaszcza żylaków) sprzyja długotrwałe i częste stanie w miejscu i w ogóle siedzący tryb życia. Polecam robić to ćwiczenie na schodach bądź innym podwyższeniu - wtedy mamy większy zakres ruchu (możemy bardziej rozciągać mięśnie). Ćwiczenie to usprawnia krążenie - można wykonywać je w połączeniu z ćwiczeniem powolnego uścisku dłoni (same dłonie można też zaciskać i zginać w nadgarstku a potem rozluźniać i wyprostowywać nadgarstek wraz z dłonią), które to znacznie obniża ciśnienie krwi i poprawia funkcję naczyń krwionośnych (wg. naukowców wystarczy wykonywać 10 takich ćwiczeń 3 x w tygodniu, aby po 8 tygodniach móc się o tym samemu przekonać - wystarczy ściskać ze średnią siłą, ok. 30% maksymalnej) [3, 6, 8].

  4. 3. Trawienie (i - co za tym idzie - przyswajanie składników odżywczych, witamin i minerałów) przebiega najefektywniej, gdy objętość posiłku wynosi do ok 250 ml. Przy 500 ml żołądek lekko się rozciąga, a przy 1500 - jest znacznie powiększony. Jeśli stale będziemy jeść duże ilości pokarmu (przejadać się), możemy sprawić sobie brzuch podobny do napompowanego balonu, a przy tym cierpieć jego ból i liczne wzdęcia [3].

  5. 4. Przyrządzanie potraw w mikrofalówce pozbawia je wielu witamin, zwłaszcza E, C, B, a także większości minerałów - to może zakłócać trawienie [3].
  6. 5. Chrapania (zwłaszcza częstego) nie należy lekceważyć. Może prowadzić ono do nadciśnienia, choroby wieńcowej, zawału serca czy udaru mózgu. U osoby chrapiącej (co drugiego mężczyzny i co trzeciej kobiety) podczas snu zamiast spowolnienia akcji serca, następuje jej przyspieszenie przy mniejszym o 30% dotlenieniu organizmu. Przy tym pojawiają się okresy bezdechu - groźne jeśli jest ich więcej niż 10/1godz. lub 30/7godz. - znacznie spłycające sen [1].
  7. 6. Najnowsze badania epidemiologiczne dowodzą, że dieta niskotłuszczowa zwiększa ryzyko udaru, chorób naczyniowo - mózgowych oraz stwardnienia tętnic [2].
  8.         
  9. 7. Główną rolę w zapobieganiu choroby wieńcowej odgrywają kwasy tłuszczowe EPA i DHA z rodziny omega-3. Kora mózgowa w 60 % zbudowana jest z DHA, stąd też jego niedobór w diecie powoduje zmniejszenie potencjału umysłowego człowieka oraz skłonność do zaburzeń emocjonalnych oraz depresji. Poza tym kwasy omega-3 (DHA) zapobiegają destrukcyjnym zmianom na dnie oka. Najlepszym ich źródłem jest olej rybi (tran), preparaty tranowe (tabletki zawierające tran są mniej zanieczyszczone - w tkance tłuszczowej ryb kumulują się bowiem zanieczyszczenia), ryby morskie, orzechy, olej rzepakowy [4].
  10.         
  11. 8. Skuteczność klinicznego "leczenia" nowotworów przedstawia się następująco. Statystycznie na 100 chorych z nowotworem 22 można wyleczyć chirurgicznie, 18 radioterapią, a 5 chemioterapią [5]. Ile głodówką - nikt nie podaje. Zwróćmy uwagę, że połączenie chirurgii, radioterapii i chemioterapii daje raptem 45% szans na wyleczenie. Swoją drogą to bardzo ciekawe - 45% szans oddając swe zdrowie w ręce lekarzy... Co to ma znaczyć? Czyż nie jest to najlepszy dowód na nieskuteczność "tradycyjnej" medycyny? 
  12. 9. Płyny, które pijemy winny mieć temperaturę zbliżoną do naszej (około 37 stopni C) - zbyt zimne grożą przeziębieniem, cieplejsze zaś dłużej przebywają w żołądku [6].
  13.         
  14. 10. Kawa, mocna herbata, alkohol i słodycze utrudniają wchłanianie biopierwiastków oraz witamin przez organizm. Alkohol jest też silnie moczopędny (jak 1 do 10) - wypicie i przetworzenie 1 litra (czystego) alkoholu powoduje utratę 10 litrów wody, poza tym niszczy białko [podobnie zresztą jak np. sól, wysoka temperatura (w tym gorączka)]. Przyswajaniu minerałów sprzyjają witaminy, zwłaszcza C [8]. Działania niepożądane kofeiny (owoce guarany, kawa prawdziwa, zielona herbata, Coca Cola, Pepsi, napoje energetyzujące) to: nerwowość, rozdrażnienie, bezsenność, szybkie bicie serca, wzrost ciśnienia krwi, kurcze żołądka, wrzody trawienne, wzrost cholesterolu we krwi. W przypadkach długotrwałego stosowania w wysokich dawkach wzrost ryzyka choroby serca i rozwoju nowotworu.
  15.         
  16. 11. Kiełki. W nasionach podczas kiełkowania zawartość witamin może wzrosnąć nawet 800 razy. Kiełkować można praktycznie wszystkie nasiona: słonecznika, dyni, lnu, lucerny, rzodkiewki, rzeżuchy, fasoli, grochu, zbóż ...[8] - należy tylko uważać, aby kiełkowane ziarno nie było zanieczyszczone, zwłaszcza rtęcią [9].
  17. Sposób przyrządzania: Przygotować 3 do 5 szklanek  i na każdej położyć plastykowe sitko. Do pierwszej szklanki dolać wody, a na sitko wsypać łyżkę ziaren (np. pszenicy). W drugim dniu drugie sitko, w trzecim - trzecie, itd.. Po trzech (maksimum pięciu) dniach ziarno na pierwszym sitku zacznie kiełkować. Zużywamy je więc nastawiając suchą pszenicę (lub inne ziarno). W ten sposób codziennie będziemy otrzymywać świeżą porcję kiełków, wystarczającą dla 1 osoby. Woda w szklance musi być codziennie wymieniana na świeżą, prosto z kranu, o temperaturze pokojowej. Sitko z ziarnem nie powinno być zanurzone, ale woda musi lekko podsiąkać. Gdy kiełki osiągną długość kilku mm i ledwo zaczną zielenieć, są najwłaściwsze do spożywania. Szklanka suchej pszenicy daje 3 - 4 szklanki napęczniałego kiełkującego ziarna. Kto nie potrafi jeść kiełków w całości, niech je zmiksuje na papkę i dosypie do jakiejś potrawy. 
  18.         
  19. 12. Jaja (zwłaszcza żółtka), podobnie jak kiełki, zawierają wszystkie wartościowe substancje potrzebne do rozwoju życia: białko, tłuszcze, witaminy, mikro- i makroelementy, enzymy. Swoją nie najlepszą opinię jaja zawdzięczają znacznej zawartości cholesterolu (w żółtku), jednakże istnieją też pewne przesłanki ku temu, by sądzić, że cholesterol w nich zawarty nie szkodzi człowiekowi - jego wzrostowi we krwi przeciwdziałać może lecytyna, zawarta w fosfolipidach żółtka [8, 9]. Poza tym (niekoniecznie też musimy jeść wszystkie całe jajka - można np. zjeść jedno żółtko na 2 czy 3 białka) odkładaniu się cholesterolu w naszym organizmie bardzo sprzyja wysoki poziom cukru i insuliny - kto wie, czy on nie jest głównym winowajcą miażdżycy (w końcu to on wypycha cholesterol z krwiobiegu). Por. "dwie drogi do zachowania odpowiedniego stężenia glukozy (cukru) i insuliny we krwi" w rozdziale: "Czym i jak się odżywiać..." (drugi akapit na zielono) działu: "Odżywianie a myślenie, samopoczucie, wzrok, wygląd, kondycja, siła ..."
  20.  
  21. 13. Czosnek obniża poziom tłuszczów (zwłaszcza tych, które przyczyniają się do wapnienia tętnic - LDL) i cholesterolu, ponadto rozszerza naczynia krwionośne [zwłaszcza nóg, oczu (podobnie zresztą działa czarna borówka) i krezki jelit - powodując lepsze ich ukrwienie i (jeśli stosujemy optymalną dietę) odżywienie] oraz zwalcza szkodliwe bakterie w jelitach. Jego stosowanie jest szczególnie wskazane przy dolegliwościach na tle naczyniowym. Inne warzywa cebulowe (cebula, szczypiorek, por) działają podobnie, lecz nieco mniej skutecznie [8].
  22.       
  23. 14. Dieta samoopalająca. Wynaleziono pigułkę samoopalającą, która zawiera wyłącznie aminokwas tyrozynę i przeciwutleniające witaminy. Połączenie 5 mg witaminy E, 30 mg witaminy C, 13 mg beta-karotenu i 2 mg lykopenu przyjmowane 2 x dziennie powoduje opaleniznę nawet u osób o jasnej karnacji (potwierdzono to na 20 młodych kaukaskich kobietach i mężczyznach - w ciągu 4 tygodni ich skóra w naturalny sposób ściemniała). Także przyjmowanie aminokwasu tyrozyny pobudza opalanie. Z badań naukowych wynika, że połączenie (zrównoważone) przeciwutleniaczy i tyrozyny przyjmowane doustnie umożliwia opalanie bez napromieniowywania się, nawet w ciągu 1-2 tygodni [10].
  24.         
  25. 15. Dla cukrzyków i nie tylko. Indeks glikemiczny (0-100) wyraża szybkość z jaką spożyte węglowodany wchłaniają się do krwi (oraz podnoszą w niej poziom cukru poprawiając nam nastrój) mierzoną względem glukozy (100). Jego wartość nie stanowi bezpośrednio o typie węglowodanów, aczkolwiek węglowodany proste mają wyższy wskaźnik glikemiczny niż węglowodany złożone. 
  26. Oto orientacyjne wskaźniki glikemiczne wybranych produktów spożywczych:
  27. Orzeszki ziemne - 13
  28. Soja gotowana - 18
  29. Grejpfruty - 25
  30. Kasza jęczmienna - 25
  31. Mleko - 27
  32. Kiełbasa - 28
  33. Fasola biała - 31
  34. Morele suszone - 31
  35. Jabłka - 38
  36. Paluszki rybne - 38
  37. Pomarańcze - 40
  38. Pumpernikiel (odmiana razowego chleba) - 40
  39. Makaron - 32-64 (w zależności od gatunku)
  40. Kasza gryczana - 54
  41. Musli - 56
  42. Cukier (do słodzenia) - 60
  43. Banany - 62
  44. Rodzynki - 64
  45. Chleb żytni - 65
  46. Kasza manna - 68
  47. Ziemniaki gotowane - 70
  48. Chleb razowy zwykły - 76
  49. Pączki - 76
  50. Płatki kukurydziane - 84
  51. Ziemniaki pieczone - 85
  52. Marchew - 92
  53. Bagietka - 95
  54. Glukoza - 100
  55. Dane te odnoszą się tylko do tych produktów spożywanych oddzielnie - dodatek tłuszczu oraz białka (a także wody) do danego posiłku zmniejsza wskaźniki. Także mieszanie produktów o różnych indeksach glikemicznych zmienia (uśrednia) je. Natomiast spożywanie w ciągu dnia (proponuję rano bądź wieczorem) posiłków o niskich (wysokich) indeksach, obniża (podwyższa) zbyt wysokie (niskie) stężenie cukru we krwi powstałe przedtem lub (ewentualnie) potem, powodując tym samym (jeśli dobrze się odżywiamy) lepsze zaopatrzenie organizmu w substancje odżywcze [15, 11]. (por. regresywne i progresywne regulowanie poziomu cukru i insuliny we krwi w rozdziale "Czym i jak się odżywiać...?" (drugi akapit na zielono) działu: "Odżywianie a myślenie, samopoczucie, wzrok, wygląd, kondycja, siła ...")
  56.          
  57. 16. Błonnik pokarmowy (inna nazwa: włókno roślinne) - ogólna nazwa dla głównie węglowodanowych składników wielu roślin, których nie trawi nasz organizm. Istnieją dwa rodzaje błonnika: rozpuszczalny (w wodzie) oraz nierozpuszczalny. Występują one razem, aczkolwiek w konkretnym produkcie przeważa jeden z nich. Nierozpuszczalny błonnik, czyli celuloza, hemiceluloza oraz lignina znajdują się w warzywach, nasionach oraz skórkach owoców (np. jabłek), a także w produktach z pełnego ziarna oraz grubego przemiału: kaszach, chlebie razowym, itp.. Rozpuszczalny błonnik zawiera pektyny, gumy i śluzy. Znajdziemy go w owocach cytrusowych, malinach, porzeczkach, agreście oraz ziemniakach.
  58. Działanie błonnika pokarmowego:
  59. - normalizuje i optymalizuje  przemieszczanie się mas kałowych (nierozpuszczalny);
  60. - oczyszcza z toksyn (oba rodzaje błonnika);
  61. - obniża poziom cholesterolu i trójglicerydów (rozpuszczalny);
  62. - reguluje wydzielanie insuliny (rozpuszczalny);
  63. - polepsza trawienie, wchłanianie i wykorzystanie białek (rozpuszczalny błonnik  zwalnia prędkość przechodzenia białek przez jelito cienkie, umożliwiając bardziej skuteczne strawienie go i wchłonięcie);
  64. - ułatwia wydalanie estrogenów i nadmiaru płynów [12].
  65. Błonnik jednakże spożywać należy z umiarem, gdyż: 1) jego nadmiar "wymiata" z organizmu cenne składniki mineralne pogarszając ich wchłanianie przez jelito, oraz w ogóle proces trawienia (w końcu tego nie trawi nasz organizm); 2) produkty zbożowe względnie małoprzetworzone (chleb razowy, ryż brązowy, kasze z niełuskanego ziarna itp. - notabene bardzo zdrowe, tzn. zawierające dużo witamin i minerałów), jeśli są zanieczyszczone, to kilkakrotnie bardziej niż ich "oczyszczone" odpowiedniki (biały chleb, ryż, kasza manna itp., w sporej części pozbawione tego w procesie dokładniejszego mielenia/łuskania) [9]. Podobnie rzecz ma się ze spożywaniem owoców i warzyw ze skórką.
  66.           
  67. 17. Zanieczyszczenia. Metale ciężkie - głównie ołów (spaliny silnikowe) i kadm (guma, opony - 10 x groźniejszy niż ołów) - są najbardziej niebezpieczne dla człowieka. Około 80% tych substancji pobieramy wraz z pożywieniem, a tylko 20% przez drogi oddechowe. Azotany i azotyny (nadmierne nawożenie gleby czy to sztucznym, czy naturalnym nawozem) występują głównie w warzywach (najwięcej w rzodkiewce, sałacie, szpinaku, burakach ćwikłowych, pietruszce oraz marchwi) [9].
  68.          
  69. 18. Dla wegetarian (zwłaszcza tych najbardziej radykalnych - wykluczających spożywanie jaj oraz mleka). Aby uzyskać pełnowartościowe białko, należy połączyć nasiona roślin strączkowych (fasola, groch, soczewica, bób) z produktami zbożowymi (pełnoziarniste pieczywo, brązowy ryż, płatki kukurydziane, kiełki pszenicy itp.) lub kaszami (np. jęczmienną, jaglaną) [13].
  70.           
  71. 19. Woda stanowi od ok. 45 (osoby starsze) do ok. 75 (niemowlęta) % masy naszego ciała. Utrata 5% powoduje silne pragnienie, 10% wywołuje poważne zaburzenia w pracy naszego organizmu, a 20% grozi nawet śmiercią. W wyniku procesów fizjologicznych dziennie wydalamy (mocz, skóra, oddech, kał) średnio 2,5 - 3 litry wody (w dni upalne i przy intensywnych wysiłkach nawet kilka razy tyle) i przynajmniej taką samą jej ilość należy dostarczać z zewnątrz, aby móc prawidłowo funkcjonować. Pewną część wody organizm czerpie z procesów przemiany materii (woda wytwarza się podczas spalania węglowodanów, oraz w mniejszym stopniu - tłuszczy), część ze zjadanych "mokrych" potraw (zupy, owoce, warzywa, potrawy gotowane i inne - praktycznie wszystko zawiera pewną ilość wody), a część (zdecydowanie największą) z różnorakich napoi (najlepszym jest jednak czysta woda) [14, 17].
  72.         
  73. 20. Czy komputer szkodzi? Osoby pracujące przy komputerze narażone są na działanie promieniowania elektromagnetycznego, ultrafioletowego, a nawet rentgenowskiego. Naukowcy twierdzą, że nie ma większego znaczenia, czy monitor jest włączony czy wyłączony. Najważniejsza jest wielkość ładunku [dodatniego - drzewa, las, ziemia i w ogóle przyroda mają ładunki ujemne] powstającego między ekranem monitora a pracującym przy nim człowiekiem. Co nam grozi? Poza oczywistymi konsekwencjami (niekoniecznie do końca związanymi z owym "promieniowaniem") typu bóle karku, pleców, mięśni, stawów, zmęczenie i pogorszenie wzroku, pieczenie oczu, wystąpić mogą także infekcje dróg oddechowych oraz choroby skóry. Promieniowanie elektromagnetyczne może mieć wpływ na rozwój płodu w organizmie matki. Jak się bronić? Oprócz nie budzących niczyich wątpliwości czynności, takich jak np. ustawienie właściwego kontrastu, wielkości czcionek, oświetlenia oraz wygodnego miejsca do pracy, dobrze jest uziemić wszystkie metalowe elementy (przede wszystkim klawiaturę), a także nie pracować przy komputerze dłużej niż 4 godz. dziennie (z 10 min. przerwami co godzina), oraz jak najczęściej zmieniać pozycję, pochylając się do przodu, tyłu czy też na boki [8].
  74.         
  75. 21. Soki. Sok (świeżo wyciśnięty, naturalny, bez cukru ani żadnych innych dodatków) z cytrusów lub jabłek wypity przed śniadaniem wpływa orzeźwiająco, pobudza do pracy system trawienny. Odtruwająco na organizm działają soki warzywne - zwłaszcza z marchwi, selera, korzenia pietruszki i chrzanu. Sok z buraków doprawiony zmiażdżonym ząbkiem czosnku ma silne działanie antybakteryjne, działa też wzmacniająco na układ odpornościowy. Przy leczeniu kataru i przeziębień pomocny jest sok z rzepy. Można go uzyskać przy pomocy sokowirówki lub wydrążyć w miąższu warzywa otwór, wsypać do niego odrobinę cukru i odstawić w ciepłe miejsce. Następnie pić wytworzony z miąższu syrop. W podobny sposób można uzyskać działający wykrztuśnie sok ze świeżej cebuli (warzywo obieramy, kroimy w plastry, posypujemy cukrem i odstawiamy). Soki z owoców miękkich (maliny, czarne jagody, truskawki, poziomki, porzeczki) najlepiej jest przyrządzać w formie nektarów, tj. po umyciu i usunięciu szypułek, zmiksować razem z miąższem. Będą zawierały błonnik, oraz więcej witamin (niż sam tylko sok) [8].
  76.          
  77. 22. Cała prawda o przeziębieniu. Przeziębienie wbrew pozorom nie bierze się z zimna (a już na pewno nie z samego tylko niego). Mieszkańcy dalekiej Syberii i uczestnicy wypraw na Antarktydę rzadko na nie cierpią. To nie wirusy i bakterie są winne, lecz nasz system odpornościowy, który zaczyna już z nimi nie radzić (najczęściej wtedy, gdy z różnych stron osłabiamy jego działanie: złe odżywianie, niedostateczna ilość snu, zmęczenie, wystawianie się na niekorzystne warunki zewnętrzne - nagłe zmiany temperatur, chłód, wilgoć, wiatr - jest tylko wierzchołkiem góry lodowej) [8].
  78.           
  79. 23. Pijawka dostawiona palaczowi papierosów - ginie [8].
  80.         
  81. 24. Szczepionki. Szczepienie jest sztucznym uodpornieniem organizmu na choroby zakaźne. Noworodek od razu jest zabezpieczany przed zapaleniem wątroby typu B i gruźlicą. Powtarza się to szczepienie cztery razy. Kiedy niemowlę ma trzy miesiące dostaje zastrzyk przeciwko dyfterytowi, tężcowi, kokluszowi, i chorobie Heinego-Medina. Odporność uzyskuje po trzykrotnym powtórzeniu. Te szczepionki są obowiązkowe i bezpłatne. Odpłatnie można się zaszczepić przeciwko odrze, śwince i różyczce. Pediatrzy to zalecają. Odra grozi powikłaniami, bywa niebezpieczna, jeśli zachoruje się na nią w późniejszym wieku. Świnka może być niebezpieczna dla chłopców (może spowodować niepłodność). Różyczka zagraża kobietom w ciąży - mogą urodzić dziecko z wadą rozwojową. Osoby w średnim wieku oraz starsze prawdopodobnie nie były szczepione przeciwko tężcowi (kiedyś nie było obowiązku szczepić się przeciwko temu), dlatego też albo powinny zabezpieczyć się teraz, albo bardzo na siebie uważać, gdyż niemal każde zranienie i brak właściwej dezynfekcji może ich narazić na tę groźną chorobę. Ograniczenia w szczepieniach występują w następujących przypadkach: kobiety w ciąży, alergie (ostateczną decyzję podejmuje lekarz), choroby zakaźne, gorączka, choroby nerek, wątroby, płuc, zmiany w obrazie krwi, cukrzyca, nowotwory [8].
  82.            
  83. 25. Zdrowe, mocne zęby. Żeby mieć mocne zęby, trzeba o nie dbać od urodzenia. A nawet wcześniej - na zawiązki zębów mlecznych płodu wpływa sposób odżywiania matki. Okazuje się, że dieta bezcukrowa podczas ciąży i w trakcie karmienia piersią uodparnia potomstwo na próchnicę [8].
  84.             
  85. 26. Leki. Jeśli ktoś je zażywa z takiego czy innego powodu (i dobrze mu z tym), musi pamiętać, że:
  86. - leki przeciwzapalne niesterydowe, a także zawierające kwas acetylosalicylowy (np. aspiryna) osłabiają system odpornościowy jelit, zwiększają ryzyko uszkodzenia bariery śluzówki żołądka i utworzenia się wrzodu;
  87. - antybiotyków nie można przyjmować jednocześnie z preparatami żelaza, wapnia, magnezu, mleczkami stosowanymi w nadkwaśności, węglem leczniczym - leki te wiążą się nawzajem i nie są wchłaniane z przewodu pokarmowego (dotyczy to zwłaszcza antybiotyków z grupy tetracyklin, np. wibramycyny - skuteczność antybiotyków może się wtedy zmniejszyć nawet o 90%);
  88. - nie zażywa się też antybiotyków razem z witaminami, bo niszcząc bakterie, jednocześnie je żywimy;
  89. - połączenie leków przeciwuczuleniowych z antybiotykami spowodować może groźne zaburzenia rytmu serca;
  90. - długotrwałe zażywanie kwasu acetylosalicylowego (np. aspiryny) razem z paracetamolem może prowadzić do uszkodzenia nerek;
  91. - leki z reguły powinno się zażywać godzinę przed posiłkiem lub 2 godz. po nim (chyba, że inaczej jest w ulotce dołączonej do opakowania leku);
  92. - leków nie powinno się popijać mlekiem (osłabia ono bądź nawet całkowicie eliminuje działanie leku), sokami owocowymi (zwłaszcza cytrusowymi - może to kilkakrotnie zwiększyć stężenie leków we krwi), kawą, zieloną herbatą i jakimikolwiek napojami zawierającymi kofeinę (kofeina także może potęgować działanie niektórych leków);
  93. - preparaty witaminowe zażywa się po posiłku [1].
  94.          
  95. 27. Panuje przekonanie, iż z wiekiem ciśnienie krwi wzrasta i jest to naturalne. Dziś wiadomo, że niezależnie od wieku ciśnienie przekraczające 120/80 jest zagrożeniem dla serca.
       


Bibliografia:

1) ABC Zdrowia, Nr specjalny 2/2004;
2) Warecki Michał, Serce jak dzwon, Kulturystyka i Fitness, Marzec 2005;
3) 100 Pytań o zdrowie, X-XII 2004;
4) Naruszewicz Marek, Zdrowie w tłustej kapsułce, Kulturystyka i Fitness, Luty 2005;
5) Załoga T. Małgorzata, Zabić nieśmiertelne, Wiedza i Życie, Nr specjalny (medycyna przyszłości) 3/2004;
6) Szetela Bartosz, Aktualności, Żyjmy dłużej, Grudzień 2004;
7) Jak sprawny jest twój układ krążenia, Poradnik dla Rodziny, Nr 2 - 2005;
8) Bona - Poradnik rodzinny, Van den Bergh Foods Polska Sp. z o.o., Warszawa 1997;
9) Celejowa Irena. Mody i diety w żywieniu, Oficyna Wydawnicza Szczepan Szymański, Warszawa 1997;
10) Flex, XI 1999;
11) Thomas D. Fahey, Siła ciągu, Muscle & Fitness, Luty 1997;
12) Flex, II 2000;
13) Bondaryk Urszula, Dieta wegetariańska, Super Linia, Nr 10 (142), Październik 2005;
14) Sygnowska Krystyna, Woda niezbędna do życia,
Super Linia, Nr 10 (142), Październik 2005;
15) Warecki Michał, Bilans energetyczny na talerzu,
Kulturystyka i Fitness, Luty 2005;
16) Hołdys Andrzej, Pamięć absolutna,
Wiedza i Życie, Nr specjalny (medycyna przyszłości) 3/2004;
17) Optimus Pascal Multimedia, Encyklopedia człowieka, 2001;
18) Focus Extra, Zima 2004, Nr specjalny 8/2004.